Hoe ontsnappen aan zelfcensuur?

Elke week hoor ik wel iemand vertwijfeld vragen waar de huidige zelfcensuur vandaan komt en wat er aan te doen. Laat me proberen enkele elementen op tafel te leggen van een mogelijk antwoord. Velen moeten rekening houden met de sociale kosten van zich uit te spreken. Zolang maar een klein aantal mensen het risico neemt om iets gevoelig bespreekbaar te maken, blijft het voor de rest voordeliger om te zwijgen of te nuanceren tot het onherkenbaar is.  We zien vaak chilling in actie. Eén iemand zegt iets en er volgt sociale sanctie waardoor anderen de les trekken maar te zwijgen.

Als voldoende (prominente) mensen tegelijk of in korte tijd wel spreken, verandert de risico-verdeling. In het huidige klimaat zal het niet snel veranderen. Omdat de deelnemers nog steeds individueel kwetsbaar bleven en de tegenreactie zorgt dat een voorbeeld gesteld wordt met chilling als gevolg.

Op café (wat ik gebruik als metafoor voor kleinere groepen) kan een mens nog spreken omdat daar minder het effect speelt van ‘hoge bomen vangen veel wind’. Alleen wie gaat nog op café ;) Daarom zeggen we vaak dat de vrijheid van meningsuiting voor “gewone mensen” groter is dan voor “prominenten”. Maar dat is niet absoluut: gewone mensen zijn niet altijd immuun. In veel professionele settings (HR, onderwijs, zorg, overheid, consultancy) bestaat ook zelfcensuur, alleen is de sanctie vaak minder spectaculair dan bij prominenten.

Ik heb sympathie voor mensen die zeggen dat ze niet weten van waar de zelfcensuur komt. En er zit een kern van waarheid in de stelling “laten we allemaal minder laf zijn”. Maar het morele appel (“wees dapper”), lost het niet zomaar op. Wat mensen die erover meer structureel nadenken wel zien als piste: onafhankelijke instituties, gezonde platforms, of simpelweg genoeg mensen die tegelijk hetzelfde risico nemen. Dit zorgt voor het verlagen van de individuele kosten of het verhogen van de coördinatie. Tot die drempel bereikt is, blijft zwijgen voor de meesten de rationele keuze.

Ivan Van de Cloot, Hoofdeconoom Stichting Merito, winnaar van de Libera Prijs voor de Vrijheid 2026: https://libera.be/nieuws/activiteit/prijs-voor-de-vrijheid-2026-ivan-van-de-cloot

PS: Het is logisch dat mensen vragen om illustraties. Het is wel belangrijk om te zeggen dat deze problematiek breed is en niet staat of valt met één voorbeeld uit de actualiteit. Want concrete voorbeelden overtuigen typisch de ene wel en de andere net niet. Omdat voorbeelden vaak polariserende reacties opwekken. Een voorbeeld is hoe in de zaak Cofnas aan de Ugent vandaag heel weinig professoren uit

spreken over hoe zij er naar kijken. Hun argumentatie is dat ze niet willen bijdragen aan polarisatie. Dat ze zich willen focussen op hun onderzoek. Allemaal legitieme zaken maar het resultaat is wel dat de buitenwereld geen zicht krijgt op wat een zwijgende meerderheid denkt.